Η επιδημία της μυωπίας: Διεθνή στατιστικά και προγνώσεις

Σωτήρης Πλαΐνης, PhD κ Μιλτιάδης Τσιλιμπάρης, MD, PhD

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΟΠΤΙΚΗΣ και ΟΡΑΣΗΣ, ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ, ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ

Είναι ευρέως αποδεκτό, ότι η μυωπία, η διαθλαστική ανωμαλία ως αποτέλεσμα του αυξημένου αξονικού μήκους του οφθαλμού, έχει εξελιχθεί σε επιδημία στις χώρες της Ανατολικής και Νοτιοανατολικής Ασίας, με τα ποσοστά εμφάνισής της στην εφηβική ηλικία να ξεπερνούν το 80%. Οι διαστάσεις του προβλήματος, χαρακτηριστικά περιγράφονται σε μία πρόσφατη δημοσίευση στο Nature:¹ «στο μεγαλύτερο νοσοκομείο της Κίνας, στο Guangzhou, ήταν τόσα πολλά τα παιδιά που έχρηζαν εξέταση για τη διόρθωση της μυωπίας, που το σύστημα υγείας αναγκάστηκε να μισθώσει χώρους σε εμπορικά κέντρα για την πρωτοβάθμια περίθαλψη της όρασής τους».

Σημαντικά αυξημένος επιπολασμός της μυωπίας παρατηρείται τελευταία και στις χώρες της Ευρώπης, συμπεριλαμβανομένης της χώρας μας. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (WHO),² περίπου 800 εκατομμύρια άνθρωποι το 2015 σε όλο τον κόσμο εμφάνιζαν κάποιο διαθλαστικό σφάλμα (μυωπία, υπερμετρωπία, αστιγματισμός). Μάλιστα, με βάση τις σημερινές αυξητικές τάσεις, υπολογίζεται ότι μέχρι το 2050 ο μισός πληθυσμός της γης (περίπου πέντε δισεκατομμύρια) θα είναι μυωπικός !

Επιπλέον, αυξάνεται επικίνδυνα ο επιπολασμός της υψηλής μυωπίας (μεγαλύτερης των 5.0 διοπτριών), με αποτέλεσμα ο αριθμός των ασθενών με απώλεια όρασης από υψηλή μυωπία να αναμένεται να αυξηθεί επτά φορές μεταξύ του 2000 και του 2050, στο ένα δισεκατομμύριο. Είναι γνωστό ότι η υψηλή μυωπία αποτελεί μια παθολογική κατάσταση που συσχετίζεται με οφθαλμολογικές παθήσεις όπως ο καταρράκτης, το γλαύκωμα και παθήσεις της ωχράς, αποτελώντας μία από τις κυριότερες αιτίες μόνιμης τύφλωσης παγκοσμίως.³

 Εκτιμώμενη μεταβολή στον αριθμό μυωπικών περιστατικών (μπλε) και στη συχνότητα εμφάνισης της μυωπίας (κόκκινο) στον παγκόσμιο πληθυσμό μεταξύ του 2000 και του 2050. (Πηγή WHO²)

Για πολλά χρόνια, η επιστημονική κοινότητα θεωρούσε ότι η μυωπία αποτελούσε σε μεγάλο βαθμό “υπόθεση” των γονιδίων. Σήμερα, μετά από πολυετή έρευνα και ανάλυση δημογραφικών στοιχείων που έχουν καταγραφεί σε όλο τον κόσμο, γνωρίζουμε ότι η αλματώδης αύξηση του επιπολασμού της μυωπίας είναι αδύνατο να εξηγηθεί μόνο από την κληρονομικότητα. Τα αποτελέσματα πολλών μελετών καταδεικνύουν ότι ο αριθμός των παιδιών με μυωπία έχει αυξηθεί κυρίως για δύο λόγους: (1) λόγω της αποχής των παιδιών από δραστηριότητες σε εξωτερικούς χώρους και της έντονης αστικοποίησης (αυξημένες απαιτήσεις σε σχολεία, φροντιστήρια και ενασχολήσεις σε κλειστούς χώρους) (2) εξαιτίας του παρατεταμένου χρόνου κοντινής εργασίας ως αποτέλεσμα της εντατικής εκπαίδευσης και της υπερβολικής χρήσης υπολογιστών και άλλων διαδραστικών συσκευών (tablets, κινητά τηλέφωνα).

Όσο αφορά τη χώρα μας, μια έρευνα, που διεκπεραιώθηκε το 2007 από το Πανεπιστήμιο Κρήτης, έδειξε ότι ο επιπολασμός της μυωπίας, μεταξύ μαθητών ηλικίας 10 με 16 ετών, ήταν 37.2% σε σχολεία στο Ηράκλειο Κρήτης, αρκετά πιο υψηλός από αυτό που αντιστοιχούσε στους μαθητές σε σχολεία της Στάρα Ζαγόρα της Βουλγαρίας. Επίσης, αν και η συχνότητα εμφάνισης της μυωπίας βρέθηκε σημαντικά αυξημένη στους μαθητές Γυμνασίου (46.9%) από ότι στους μαθητές Δημοτικού (28.9%) στο Ηράκλειο δεν παρατηρήθηκε κάτι ανάλογο για τους μαθητές στη Στάρα Ζαγόρα. Αν και δεν συλλέχθηκαν στοιχεία σχετικά με τις καθημερινές συνήθειες και τον τρόπο ζωής των παιδιών στο Ηράκλειο και στη Στάρα Ζαγόρα, η υπόθεση ήταν ότι οι γονείς στην Ελλάδα έχουν περισσότερες απαιτήσεις από τα παιδιά τους για επιτυχία και καταξίωση με αποτέλεσμα να αφιερώνουν περισσότερο χρόνο και πόρους στην εκπαίδευση τους. Με αυτό τον τρόπο αυξάνεται ο χρόνος μελέτης των παιδιών, ενώ παράλληλα μειώνεται ο χρόνος σε εξωτερικούς χώρους. Δεν είναι τυχαίο ότι τα μεγαλύτερα ποσοστά μυωπίας συναντώνται μεταξύ των μαθητών που παρουσιάζουν άριστες επιδόσεις στο σχολείο.

Συχνότητα εμφάνισης της μυωπίας σε μαθητές σχολείων δημοτικού και γυμνασίου στη Στάρα Ζαγόρα (Βουλγαρία) και στο Ηράκλειο Κρήτης (Ελλάδα) (πηγή S. Plainis et al., 2009, OPO)⁴. 

Με βάση τα παραπάνω δεδομένα, περίπου 1 στους 3 Έλληνες πιστεύεται ότι έχει σήμερα μυωπία, ενώ εκτιμάται ότι το 25% του συνολικού πληθυσμού χρήζει διόρθωσης για την επίτευξη λειτουργικής όρασης (περίπου 2.700.000 Έλληνες). Τα ευρήματα δείχνουν ότι η μυωπία αποτελεί ένα σημαντικό πρόβλημα δημόσιας υγείας, που χρήζει άμεσο σχεδιασμό για ολοκληρωμένες υπηρεσίες φροντίδας της όρασης, απαραίτητες για τη διαχείριση της αναμενόμενης αύξησης του επιπολασμού της στο εγγύς μέλλον. 

Είναι αναγκαίο να διασφαλιστεί ότι οι μαθητές θα λαμβάνουν μια τακτική εξέταση όρασης από οφθαλμίατρο ή οπτομέτρη, κατά προτίμηση κάθε χρόνο, έτσι ώστε να μπορούν να χρησιμοποιηθούν προληπτικές στρατηγικές εάν είναι σε κίνδυνο. Αυτές οι στρατηγικές μπορεί να περιλαμβάνουν αυξημένο χρόνο σε εξωτερικούς χώρους και μείωση του χρόνου που δαπανάται για κοντινές δραστηριότητες, αλλά και νέες τεχνικές αντιμετώπισης, όπως η χρήση φακών επαφής με ειδικούς σχεδιασμούς (π.χ. ορθοκερατολογικοί, πολυεστιακοί).

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Dolgin Ε, The Myopia Boom, Νature, Vol 519, 19 March 2015: 376-378.

2. World Health Organisation (WHO). Impact of increasing prevalence of myopia and high myopia: report of the Joint World Health Organization – Global Scientific Meeting on Myopia, University of New South Wales, Australia, 16–18 March 2015. Geneva, Switzerland: World Health Organisation, Prevention of Blindness & Deafness, 2016.

3. Holden BA, Fricke TR, Wilson DA, Jong M, Naidoo KS, Sankaridurg P, et al. Global Prevalence of Myopia and High Myopia and Temporal Trends from 2000 through 2050. Ophthalmology. 2016;123: 1036-42.

4. Plainis S, Moschandreas J, Nikolitsa P, Plevridi E, Giannakopoulou T, Vitanova V, Tzatzala P, Pallikaris IG, Tsilimbaris MK. Myopia and visual acuity impairment: a comparative study of Greek and Bulgarian school children. Ophthalmic Physiol Opt 2009;29:312-20.

Το επάγγελμα του οπτικού-οπτομέτρη σε κατάσταση ομηρίας

Το Μάιο του 2008 δημοσιεύτηκε ο Νόμος 3661 που τροποποίησε το επάγγελμα του Οπτικού, "αναβαθμίζοντάς" το, με την αναφορά της ειδικότητας του Οπτομέτρη, καταλήγοντας: «Τα επαγγελματικά δικαιώματα του ενιαίου επαγγέλματος του οπτικού−οπτομέτρη θα καθοριστούν με απόφαση του Υπουργού Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης». Εννιά (9) περίπου χρόνια αργότερα, τον Αύγουστο του 2017, ο αναπληρωτής υπουργός Υγείας, κ. Πολάκης, υπογράφει το ΦΕΚ 3247Β στο οποίο καθορίζονται οι προϋποθέσεις για τη «Βεβαίωση άσκησης επαγγέλματος Οπτικού-Οπτομέτρη" καθώς και τα επαγγελματικά του δικαιώματα. Αυτά συνοψίζονται στο ότι: 

1. "Ο οπτικός-οπτομέτρης δύναται να διενεργεί, υπό την εποπτεία οφθαλμιάτρου, αντικειμενικές και υποκειμενικές εξετάσεις, με σκοπό τη διαθλαστική εξέταση των οφθαλμών, τον έλεγχο της διόφθαλμης λειτουργίας, τον έλεγχο της έγχρωμης όρασης και των οπτικών πεδίων, καθώς και τον αδρό έλεγχο της οφθαλμικής υγείας και την ακεραιότητα των οφθαλμών."

2.  Ο οπτικός-οπτομέτρης κατά την εκτέλεση συνταγής οφθαλμιάτρου δύναται να εφαρμόσει γυαλιά οράσεως, βοηθήματα χαμηλής όρασης ή άλλο παρεμφερή εξοπλισμό, όπως προγράμματα οπτομετρικών ή ορθοπτικών ασκήσεων για την απόκτηση (αποκατάσταση θα ήθελαν να γράψουν) και βελτίωση οπτικών δυσλειτουργιών κατά περίπτωση." 

Με βάση τα παραπάνω, για πρώτη φορά στην Ελλάδα αναγνωρίζονται οι παροχές υπηρεσιών του οπτομέτρη, όσο αφορά την πρωτοβάθμια περίθαλψη της όρασης. Βέβαια, ορισμένες από αυτές, μπαίνουν σε καθεστώς ομηρίας, υπό την επίβλεψη ενός οφθαλμίατρου, και ας αποτελούν κατοχυρωμένες αρμοδιότητες του οπτομέτρη διεθνώς*, σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας.

Αν και ο ορισμός που αφορά “τη διάγνωση και διαχείριση οφθαλμικών παθήσεων” να μη χρήζει άμεσης εφαρμογής στο σύνολό του στην Ελλάδα για διάφορους λόγους, που αναφέρονται αλλού (1, 2), ο «οπτικός-οπτομέτρης» έχει τη δυνατότητα σήμερα να παρέχει συγκεκριμένες υπηρεσίες που αφορούν την «αποκατάσταση της όρασης σε φυσιολογικά επίπεδα”, όπως να εφαρμόσει «απλούς» φακούς επαφής για τη διόρθωση του διαθλαστικού σφάλματος, «θεραπευτικούς» φακούς επαφής για την αποκατάσταση χρόνιων παθήσεων (π.χ. κερατόκωνος, αφακία) και οπτικά βοηθήματα για ένα εύρος οφθαλμικών παθήσεων. Αυτές οι παροχές υπηρεσιών, σε αντίθεση με τα υπόλοιπα επαγγέλματα που δραστηριοποιούνται στο χώρο της περίθαλψης της υγείας (γιατροί, οδοντίατροι, ψυχολόγοι, μαίες, νοσηλευτές, φυσικοθεραπευτές, οδοντοτεχνίτες), ΔΕΝ απαλλάσσονται από ΦΠΑ. Ο οπτομέτρης δύναται να εφαρμόσει, για παράδειγμα, έναν εξατομικευμένο φακό επαφής σ' έναν ασθενή με μεταμοσχευμένο κερατοειδή, μια υπηρεσία που μπορεί να απαιτήσει 2-3 επισκέψεις της μίας ώρας, υπό την επίβλεψη ενός οφθαλμιάτρου, και για αυτή την παροχή οφείλει να αποδώσει 24% ΦΠΑ, ενώ ο επιβλέπων ιατρός για την ίδια εξέταση απαλλάσσεται από το ΦΠΑ.

Δυστυχώς, το κράτος-εισπράκτορας δεν έχει περιοριστεί μόνο σε αυτή την ανισότητα, για ένα επάγγελμα που κρατά σε ομηρία, αλλά με τη νέα σύμβαση επιβάλει στους οπτικούς, όχι απλά να αποδίδουν ΦΠΑ για μια παροχή υγείας, αλλά να προσφέρουν, για παράδειγμα, τους θεραπευτικούς φακούς επαφής (που είναι γνωστό ότι έχουν μεγάλο κόστος) ΧΩΡΙΣ ΧΡΕΩΣΗ ΑΛΛΑ ΜΕ ΑΠΟΔΕΙΞΗ + ΦΠΑ στους ασθενείς, με τη δικαιολογία ότι αυτό θα απλοποιήσει την κατάσταση για τους ασθενείς. Παράλληλα, θεσπίζει rebate όγκου: ο αριθμός των συνταγών που ετησίως μπορούν να αποζημιωθούν από τον ΕΟΠΥΥ είναι περίπου 450.000 από το σύνολο των 10.000.000+ των πολιτών της χώρας μας, δηλαδή λιγότερο από το 4.5% του πληθυσμού, αν και όλοι οι ασφαλιζόμενοι έχουν το δικαίωμα να επισκεφτούν τα οπτικά καταστήματα για την αγορά διορθωτικών γυαλιών ή φακών επαφής !!! Τη διαφορά θα την καλύψουν οι οπτικοί, που θα έχουν προπληρώσει και 24% ΦΠΑ !!!! 

Η στοχευμένη υποβάθμιση του επαγγέλματος ενισχύεται από τις πρόσφατες κινήσεις του υπουργείου παιδείας που αποφάσισε ότι το τμήμα οπτικής-οπτομετρίας στο νεοϊδρυθέν Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής δεν χρειάζεται να έχει αυτόνομη εκπαίδευση, τσουβαλιάζοντας το πρόγραμμα εκπαίδευσης μαζί με άλλες κατευθύνσεις, όπως Αισθητικής και Κοσμητολογίας, Ακτινολογίας και Ακτινοθεραπείας, Ιατρικών Εργαστηρίων και Οδοντικής Τεχνολογίας !!

Οι σημερινές συνθήκες (π.χ. σημαντική αύξηση του πληθυσμού με μυωπία, μεγαλύτερη ανάγκη διόρθωσης του παραγωγικού πληθυσμού με πρεσβυωπία) απαιτoύν δημιουργία στελεχών στο ευρύ φάσμα της υγιεινής περίθαλψης της όρασης με υψηλό επίπεδο κατάρτισης, ικανών να ακολουθήσουν σταδιοδρομία ως ελεύθεροι επαγγελματίες (π.χ. εξειδικευμένη παροχή υπηρεσιών σε οπτικά καταστήματα), σε νοσοκομεία (οφθαλμολογικές κλινικές), σε ιατρικά οφθαλμολογικά κέντρα και σε πανεπιστήμια (κλινικές μελέτες και ερευνητικά πρωτόκολλα) όπου σχεδιάζονται και αναπτύσσονται καινοτόμες συσκευές και μέθοδοι στους τομείς των επιστημών της Όρασης.

Είναι σαφές ότι το επάγγελμα του οπτικού-οπτομέτρη είναι σε ομηρία και ότι κανένας στον ΕΟΠΥΥ και στο υπουργείο δεν ενδιαφέρεται πραγματικά για τον ασθενή και για τον επαγγελματία υγείας.  Αν πραγματικά η κυβέρνηση επιθυμεί να επιδείξει κοινωνικό πρόσωπο, ας μειώσει άμεσα το ΦΠΑ για τα οπτικά είδη που αποτελούν ιατροτεχνολογικά προϊόντα (γυαλιά οράσεως και φακούς επαφής) όπως συμβαίνει σε πολλές χώρες της ΕΕ, ώστε να είναι προσιτά σε όλους τους διοπτροφόρους που τα έχουν ανάγκη.

__________

*Σύμφωνα με το Παγκόσμιο Συμβούλιο Οπτομετρίας (μέλος του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας), το επάγγελμα του Οπτομέτρη είναι αυτόνομο, αφορά την “πρωτοβάθμια υγιεινή περίθαλψη του οφθαλμού και της όρασης, η οποία περιλαμβάνει τη διάθλαση (και συνταγογράφηση), την επιλογή και κατεργασία κατάλληλων “διαθλαστικών βοηθημάτων”, τη διάγνωση και διαχείριση οφθαλμικών παθήσεων και την αποκατάσταση της όρασης σε φυσιολογικά επίπεδα”.