Έγχρωμη όραση και συγγενείς διαταραχές στην αντίληψη των χρωμάτων

Η ικανότητα αντίληψης χρωμάτων εμπλουτίζει τον οπτικό μας κόσμο, παρέχοντας τη δυνατότητα να απολαμβάνουμε ηλιοβασιλέματα και πανέμορφα τοπία, αλλά σίγουρα δεν είναι αυτός ο κύριος λόγος για τον οποίο o άνθρωπος εξελίχθηκε με «έγχρωμη» όραση. Είναι σήμερα γνωστό ότι η έγχρωμη όραση μας παρέχει πληροφορίες για τον εντοπισμό και την αναγνώριση αντικειμένων στο οπτικό μας πεδίο που ειδάλλως δεν θα ήταν αντιληπτά. Ένα αρπακτικό ζώο με έγχρωμη όραση μπορεί πιο εύκολα να «διασπάσει» πιθανή παραλλαγή (καμουφλάρισμα) του θηράματός του, ένα πλεονέκτημα πολύ σημαντικό για την επιβίωση, ενώ μπορεί με μαγαλύτερη ευκολία να διακρίνει τα γινομένα φρούτα (που συνήθως έχουν κίτρινο χρώμα) ανάμεσα από τα πράσινα φύλλα. 

Εικόνα 1: Είναι εμφανές ότι το μπλε λουλούδι είναι διακριτό μόνο από ένα ζώο που έχει έγχρωμη όραση. (εικόνες από Α. Παλλήκαρη)

Το χρώμα δεν αποτελεί αποκλειστικά μια έμφυτη ιδιότητα των αντικειμένων ούτε μια φυσική ιδιότητα του φωτός. Ο Thomas Young το 1802 ήταν αυτός που πρότεινε την τριχρωματικήθεωρία ως βάση της αντίληψης των χρωμάτων, σημειώνοντας ότι για την επίτευξη οποιασδήποτε απόχρωσης απαιτείται προσθετική ανάμιξη τριών βασικών χρωμάτων. Αυτά τα τρία βασικά χρώματα είναι το κόκκινο, το πράσινο και το μπλε. Αυτή η θεωρία αναβιώθηκε το 1850 από τον Helmholtz, ο οποίος διαπίστωσε ότι υπάρχουν τρεις τύποι φυσιολογικών «μηχανισμών» υπεύθυνοι για την αντίληψη όλων των χρωμάτων. Επόμένως, το χρώμα ενός αντικειμένου που αντιλαμβανόμαστε εξαρτάται από το φασματικό περιεχόμενο του φωτός που απορροφάται από τους φωτοϋποδοχείς της όρασης (τις τρεις ομάδες κωνίων με φάσμα απορρόφησης, συντονισμένο στο «μπλε», το «πράσινο» και το «κόκκινο» αντίστοιχα), και από μια σειρά νευρο-φυσιολογικών «αντιδράσεων» σε ανώτερα στάδια επεξεργασίας στο οπτικό νεύρο και τον φλοιό του εγκεφάλου.

Αν και η τριχρωματική όραση, η παρουσία δηλαδή τριών διαφορετικών τύπων κωνίων, συντελεί στη φυσιολογική αντίληψη των χρωμάτων, ένα σημαντικό ποσοστό των ανθρώπων παρουσιάζει κάποιο βαθμό ανεπάρκειας στην αντίληψή τους ενώ ταυτόχρονα έχει την ικανότητα να διακρίνει αποχρώσεις που δεν "βλέπουν" οι άνθρωποι με φυσιολογική τριχρωματική όραση! Το αίτιο αυτών των διαταραχών είναι γενετικό, και οφείλεται σε γονιδιακές μεταλλάξεις σε γονίδια που βρίσκονται στο χρωμόσωμα Χ. Ως αποτέλεσμα, οι συγγενείς διαταραχές εμφανίζονται πολύ συχνότερα στους άνδρες από ό,τι στις γυναίκες. Περίπου 8% των ανδρών και το 0.5% των γυναικών έχουν ταξινομηθεί με ελαττωματική έγχρωμη όραση, η οποία οφείλεται συνήθως στην απώλεια (ή στη διαταραγμένη λειτουργία) ενός από τους τύπους των κωνίων, οδηγώντας στον διχρωματισμό (γνωστός επίσης ως δαλτωνισμός, μια η κληρονομικότητά της περιγράφηκε για πρώτη φορά από τον Άγγλο φυσικό και χημικό Dalton). Η απώλεια δύο τύπων κωνίων, που οδηγεί στη μονοχρωματική («ασπρόμαυρη») όραση ονομάζεται αχρωματοψία και είναι πολύ σπάνια.

Αν και η αντίληψη των διαφόρων χρωμάτων διαφέρει μεταξύ των «πασχόντων», έχουν γίνει προσπάθειες εξομοίωσης της έγχρωμης όρασής τους. Η σοβαρότητα των συγγενών διαταραχών, πάντως, δεν μεταβάλλεται με την ηλικία, ενώ δεν επηρεάζεται η οπτική οξύτητα ή άλλες λειτουργίες της όρασης των ασθενών. Η συνηθέστερη ανεπάρκεια στην αντίληψη των χρωμάτων (το 99% περίπου των περιστατικών) προκαλεί προβλήματα στη διάκριση των διαφορών μεταξύ κόκκινων και πράσινων χρωμάτων, συμπεριλαμβανομένων των κίτρινων και των πορτοκαλί.

Έχουν εδώ και αρκετά χρόνια ξεκινήσει προσπάθειες για τη δημιουργία ειδικών γυαλιών με φίλτρα που θα προσφέρουν τη δυνατότητα σε ανθρώπους με δυσχρωματοψία να αντιληφθούν καλύτερα τα χρώματα. Η εταιρεία EnChroma πρόσφατα κατασκεύασε φίλτρα με πολλαπλές «εγκοπές» στην απορροφητικότητά τους στο ορατό φάσμα, ενισχύοντας την αντίληψη των χρωμάτων στη φασματική περιοχή που επικαλύπτονται οι φωτοχρωστικές των κόκκινων και πράσινων κωνίων και βελτιώνοντας με αυτόν τον τρόπο τον διαχωρισμό τους από ανθρώπους με δυσχρωματοψία εξασφαλίζοντας βελτιωμένη χρωματική όραση. Να αναφερθεί ότι αυτά τα γυαλιά δεν αποτελούν θεραπεία για την δυσχρωματοψία, αλλά έναν τρόπο υποβοήθησης της έγχρωμης όρασής τους. Επίσης, δεν είναι γνωστό πως τα ίδια φίλτρα μπορούν να βοηθήσουν όλους τους ασθενείς που παρουσιάζουν διαφορετικές αλλοιώσεις στην αντίληψη των χρωμάτων. Πάντως μέσα στους στόχους είναι η κατασκευή φακών επαφής που θα αντιμετωπίζουν εξίσου αποτελεσματικά το πρόβλημα της αχρωματοψίας.

  

Η ύπαρξη των διαταραχών συνήθως ελέγχεται με τη χρήση πινάκων (Ishihara plates),  με τη "διάγνωση" να βασίζεται σε 24 συνολικούς πίνακες. Στους παρακάτω ενδεικτικούς πίνακες θα πρέπει να δείτε τους αριθμούς: 74, 6, 12, 42, 2. 

"Greece: a defeat of Optometry" - μια τοποθέτηση από το 1979

Ένα άρθρο - τοποθέτηση του τότε προέδρου της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Οπτομετρίας σχετικά με τον νόμο για τα επαγγελματικά δικαιώματα του Οπτικού  που είχε ψηφιστεί το 1979 στην Ελλάδα (από το θερινό τμήμα της Βουλής!). Το άρθρο δημοσιεύτηκε στο Βρετανικό περιοδικό Optician τον Οκτώβριο του 1979. Ενδιαφέρον ο χαρακτηρισμός του νόμου ως "anti-optometry law" και περιγραφικότατες οι "συνδιαλλαγές" μεταξύ των ενδιαφερομένων (Οπτικών, Οπτομετρών και Οφθαλμιάτρων) όσο αφορά τα επαγγελματικά δικαιώματα του "Οπτικού".

Πως μπορούμε να επιβραδύνουμε την εξέλιξη της μυωπίας? Νέα δεδομένα και τεχνικές αντιμετώπισής της

Eμμετρωπικός (κάτω) και
μυωπικός (άνω) οφθαλμός

Ιδανικά, όταν το είδωλο ενός αντικειμένου ή μιας εικόνας εστιάζεται στην κεντρική περιοχή του αμφιβληστροειδή, εξασφαλίζοντας ευκρινή όραση, τότε ο οφθαλμός θεωρείται «κανονικός», και ονομάζεται εμμετρωπικός (από τα αρχαία ελληνικά «εν» + «μέτρο» + «ωψ»-οφθαλμός). Είναι γνωστό σήμερα ότι η εμμετρωπία είναι αποτέλεσμα της αρμονικής συσχέτισης των διαθλαστικών επιφανειών του οφθαλμού (κερατοειδής, φακός) με το αξονικό μήκος του οφθαλμού. Κάποιοι οφθαλμοί, όμως, διαφέρουν από «τον κανόνα», κι έχουν για παράδειγμα μεγαλύτερο ή μικρότερο αξονικό μήκος από τον «κανονικό» οφθαλμό, με αποτέλεσμα να μην εξασφαλίζεται ευκρινή όραση για όλες τις αποστάσεις. Με άλλα λόγια ο οφθαλμός μπορεί να θεωρηθεί πως είναι πολύ “μεγάλος” (μυωπία) ή“μικρός” (υπερμετρωπία) για τη συνολική διαθλαστική ισχύ του. Υπολογίζεται πως περίπου 800 εκατομμύρια σε όλο τον κόσμο εμφανίζουν κάποιο διαθλαστικό σφάλμα όρασης (2.3 δισεκατομμύρια αν συνυπολογίσουμε και την πρεσβυωπία). 

H μυωπία αποτελεί την κυριότερη διαθλαστική ανωμαλία, ως αποτέλεσμα του μεγαλύτερου από το φυσιολογικό προσθιοπίσθιου άξονα του οφθαλμού (βλ. εικόνα). Αν και επί αρκετά χρόνια ανέφερονταν σταθερά ποσοστά εμφάνισης της μυωπίας στο Δυτικο-Ευρωπαϊκό κόσμο, συμπεριλαμβανομένης της χώρας μας, τα τελευταία χρόνια 30 χρόνια παρατηρείται μια σταθερή αύξηση. Η κατάσταση είναι ακόμα πιο δραματική στις χώρες της Ανατολικής Ασίας (π.χ. Κίνα, Χονγκ Κόνγκ, Κορέα, Ταιβάν) με τα ποσοστά εμφάνισής της στην εφηβική ηλικία να να ξεπερνούν το 80% και η μυωπία να εξελίσσεται σε επιδημία.

Για πολλά χρόνια, η επιστημονική κοινότητα θεωρούσε ότι η μυωπία αποτελούσε σε μεγάλο βαθμό “θέμα” των γονιδίων. Έχει για παράδειγμα βρεθεί πως στην περίπτωση δύο μυώπων γονέων, οι πιθανότητες ο απόγονος να είναι μύωπας είναι επταπλάσιες σε σχέση με έναν απόγονο ο οποίος δεν έχει μύωπες γονείς. Σήμερα, μετά από πολυετή έρευνα και ανάλυση δημογραφικών στοιχείων, γνωρίζουμε ότι η αλματώδης αύξηση των ποσοστών της μυωπίας δεν μπορεί να οφείλεται αμιγώς σε “ύποπτα” γονίδια, επειδή οι αλλαγές λόγω κληρονομικότητας συμβαίνουν με αργούς ρυθμούς και δεν μπορούν να εξηγήσουν τη ραγδαία αύξηση τα τελευταία χρόνια στα ποσοστά εμφάνισης της μυωπίας. 

Εδώ και αρκετά χρόνια οι ερευνητές έχουν καταγράψει μια ισχυρή συσχέτιση μεταξύ των ετών εκπαίδευσης και της μυωπίας, δηλαδή παιδιά που διαβάζουν περισσότερο και για περισσότερα χρόνια (π.χ. φοιτητές σε Πανεπιστήμια) παρουσιάζουν μεγαλύτερη συχνότητα εμφάνισης της μυωπίας. Η πιθανή συσχέτιση της μυωπίας με το περιβάλλον αποτελεί θέμα συζήτησης που ξεκίνησε τον 17^ο αιώνα, όταν ο Kepler έθεσε την ιδέα της συσχέτισης της μυωπίας με την εγγύτητα της εργασίας, ισχυριζόμενος πως όσο αυξάνεται ο χρόνος που αφιερώνουμε στην ανάγνωση και τη γραφή, τόσο αυξάνεται η μυωπία. Τα αποτελέσματα, όμως, μελετών που πραγματοποιήθηκαν την περασμένη δεκαετία έδειξαν ότι το διάβασμα και η κοντινή εργασία δεν παίζουν σημαντικό ρόλο στην μυωπία, αφού ο κίνδυνος εμφάνισης της πάθησης δεν βρέθηκε να συσχετίζεται με τον αριθμό των βιβλίων που διαβάζει κανείς την εβδομάδα ή τον αριθμό των ωρών που περνούν οι μαθητές διαβάζοντας ή κοιτάζοντας την οθόνη του υπολογιστή. Αυτό, αντιθέτως, που βρέθηκε να παίζει σημαντικό ρόλο είναι η παραμονή σε εξωτερικούς χώρους, δηλαδή μαθητές που συμμετείχαν σε περισσότερες δραστηριότητες (αθλητικές και άλλες) και για περισσότερο χρόνο εκτός σπιτιού είχαν μικρότερες πιθανότητες να εμφανίσουν μυωπία.

Μια πιθανή εξήγηση είναι ότι το έντονο φως προκαλεί την παραγωγή ντοπαμίνης στον αμφιβληστροειδή. Η ντοπαμίνη, η οποία παράγεται στον αμφιβληστροειδή στη διάρκεια της ημέρας για την ευκολότερη προσαρμογή στο ηλιακό φως, ίσως εμποδίζει την επιμήκυνση του οφθαλμικού βολβού που παρατηρείται στους μύωπες.

Ωστόσο τα αποτελέσματα μελετών από αρκετές ερευνητικές ομάδες και κυρίως βασικών μελετών σε πιθήκους την τελευταία δεκαετία οδηγούν στο συμπέρασμα ότι οι περιβαλλοντικοί παράγοντες επηρεάζουν περισσότερο οφθαλμούς με συγκεκριμένη κατανομή του διαθλαστικού σφάλματος στην περιφέρεια του αμφιβληστροειδή (περιφερικό οπτικό πεδίο). Πιο συγκεκριμένα, οι μυωπικοί οφθαλμοί παρουσιάζουν υπερμετρωπική διάθλαση στην περιφέρεια του οπτικού πεδίου, με αποτέλεσμα οι συμβατικοί τροποι διόρθωσης της μυωπίας (γυαλιά ή φακοί επαφής) που χρησιμοποιούμε σήμερα να υπερδιορθώνουν την περιφέρεια του αμφιβληστροειδή και να οδηγούν στην αύξηση του αξονικού μήκους του οφθαλμού και σε μεγαλύτερους ρυθμούς εξέλιξης της μυωπίας.

Σήμερα υπάρχουν σημαντικές εξελίξεις στην ανάπτυξη ειδικά σχεδιασμένων γυαλιών και φακών επαφής «αντι-μυωπίας» ή τεχνικών διόρθωσης με φακούς επαφής, όπως η ορθοκερατολογία, που εστιάζουν τις φωτεινές ακτίνες από ολόκληρο το οπτικό πεδίο, και όχι μόνο από το κεντρικό, όπως κάνουν οι “συμβατικοί” φακοί, προσδίδοντας τη δυνατότητα πρώιμης αντιμετώπισης της μυωπίας, μέσω ελέγχου της ανάπτυξης του αξονικού μήκους τους οφθαλμού.

Η μέθοδος της Ορθοκερατολογίας είναι γνωστή για περισσότερο από μία δεκαετία και απαιτεί ειδικούς φακούς επαφής “αντίστροφης γεωμετρίας”, με υψηλή διαπερατότητα σε οξυγόνο, η οποίοι χρησιμοποιούνται μόνο κατά τη διάρκεια του ύπνου. διορθώνοντας προσωρινά την όραση του χρήστη μέσω επιπέδωσης του κεντρικού κερατοειδούς, εξασφαλίοντας ευκρινή όραση χωρίς γυαλιά η φακούς επαφής κατά τη διάρκεια της ημέρας. Το ενδιαφέρον για την ορθοκερατολογία έχει προσφάτως αυξηθεί λόγω των μελετών που έχουν καταλήξει στη διαπίστωση ότι μπορεί να επιβραδύνει την εξέλιξη της μυωπίας σε παιδιά, επιδρώντας στην περιφερειακή διάθλαση των ασθενών.

Τον τελευταίο καιρό έχουμε διαβάσει δεκάδες αναρτήσεις και αναδημοσιεύσεις με πηχαίους τίτλους σχετικά με την αντιμετώπιση της μυωπίας. Όσο και αν είναι αντιληπτό ότι στη σημερινή εποχή εκτιθόμαστε σε τεράστιο όγκων πληροφοριών χωρίς να γνωρίζουμε την εγκυρότητά τους σε τέτοιου είδους θέματα οφείλουμε να διαχωρίζουμε την επιστήμη από την άγνοια.

Έκλειψη του ηλίου: μέτρα ασφαλείας για να την απολαύσουμε χωρίς να θέτουμε σε κίνδυνο τα μάτια μας

Ποια μέτρα ασφαλείας πρέπει να πάρουμε κατά την διάρκεια της (μερικής) έκλειψης ηλίου που θα συμβεί στις 20 Μαρτίου;

Η προηγούμενη έκλειψη ήταν ολική και συνέβηκε την 29η Μαρτίου 2006, με το ποσοστό κάλυψης να είναι πάνω από 95% στις νοτιο-ανατολικές περιοχές της Ελλάδος). Για αυτό είναι αναμενόμενο ότι αρκετοί θα θελήσουν να παρατηρήσουν αυτό το φαντασμαγορικό φαινόμενο. Η παρατήρηση, όμως, του ήλιου χωρίς κατάλληλη προστασία εγκυμονεί σοβαρούς κινδύνους τραυματισμού του αμφιβληστροειδή χιτώνα του οφθαλμού.  Βέβαια καταλαβαίνουμε ότι η μερική έκλειψη είναι πιο επικίνδυνη για τα μάτια μας από την ολική, μια και θα εκτεθούν σε περισσότερο ηλιακό φως!

Ολική έκλειψη, Ηράκλειο Κρήτης (29 Μαρτίου 2006) - φωτογραφίες από το "αρχείο" του ΜΠΣ Οπτική και Όραση.

Υπάρχουν δύο μηχανισμοί με τους οποίους μπορεί να τραυματιστεί ο αμφιβληστροειδής: (α) μέσω θερμικής βλάβης λόγω απορρόφησης φωτεινής ενέργειας από τις εσωτερικές στιβάδες του αμφιβληστροειδή και (β) μέσω φωτοχημικής βλάβης η οποία προκαλείται από την υπεριώδη ακτινοβολία (χαμηλά μήκη κύματος) που περιέχει το ηλιακό φως. Η δεύτερη διαδικασία οδηγεί συνήθως σε βλάβη γνωστή ως ηλιακή αμφιβληστροειδοπάθεια και έχει διαπιστωθεί σε ανθρώπους που παρατηρούσαν τον ήλιο χωρίς κατάλληλο φίλτρο κατά τη διάρκεια μιας έκλειψης.

Διάφοροι παράγοντες που μπορεί να επηρεάσουν τον βαθμό ευπάθειας σε ηλιακή αμφ/πάθεια (το μέγεθος της κόρης του οφθαλμού, το διαθλαστικό σφάλμα, τα επίπεδα φωτισμού, οι ατμοσφαιρικές συνθήκες, το πάχος της στιβάδας του όζοντος κ.ά.). Ευπαθείς ομάδες για ηλιακή αμφιβληστροειδοπάθεια είναι τα παιδιά και οι έφηβοι, άνθρωποι που παρουσιάζουν δυστροφίες του αμφιβληστροειδή, αλμπινισμό ή που έχουν υποστεί εγχείρηση καταρράκτη, ασθενείς που λαμβάνουν φωτοευαίθητες ουσίες στα πλαίσια φαρμακευτικής αγωγής και χρήστες αλκοόλ και ναρκωτικών.

Είναι χαρακτηριστικό ότι οι βλάβες στον αμφιβληστροειδή συμβαίνουν χωρίς κανένα αίσθημα πόνου ή ενόχλησης, ενώ τα αποτελέσματα στην όραση γίνονται αισθητά αρκετές ώρες ή και μέρες μετά από το συμβάν και περιλαμβάνουν μείωση της οπτικής οξύτητας, «κεντρικά σκοτώματα» στο οπτικό πεδίο, αλλοίωση της έγχρωμης όρασης και παραμόρφωση των ευθείων γραμμών. Κατά την εξέταση του αμφιβληστροειδή ο οφθαλμίατρος θα παρατηρήσει ένα κεντρικό κίτρινο στίγμα που περιβάλλεται από ένα κοκινωπό φωτοστέφανο που στις άκρες του αλλάζει βαθμιαία χρώση. Συχνά η όραση επανέρχεται μετά από μερικές εβδομάδες ή 2-3 μήνες, αλλά έχουν παρατηρηθεί περιπτώσεις με μόνιμα προβλήματα.

                Αλλοιώσεις στον αμφιβληστροειδή μετά από εκτεταμένη παρατήρηση του ήλιου. Παρατηρήστε ότι οι αλλοιώσεις σχηματίζουν ένα δακτύλιο, ενδεικτικό ότι ο παθών παρατηρούσε τον ήλιο κατά την έκλειψη (ακόμα και αν το 99% της επιφάνειας του ηλιακού δίσκου κρύβεται πίσω από τη Σελήνη, το 1% έχει αρκετή ένταση για να προκαλέσει σοβαρές ζημιές στην όραση)  

Δεν υπάρχει καμμία θεραπεία για την ηλιακή αμφιβληστροειδοπάθεια. Για αυτό είναι απαραίτητο να γίνει κάθε προσπάθεια για την πρόληψη, και κυρίως για τα παιδιά που πρέπει να βρίσκονται υπό συνεχή επιτήρηση.

Πρέπει να δωθεί ιδιαίτερη σημασία στην τήρηση των ορθών μέτρων προστασίας για όσους θελήσουν να παρατηρήσουν την έκλειψη. Ποτέ δεν πρέπει να κοιτάζουμε τον δίσκο του Ήλιου με γυμνό μάτι. Ακόμα και αν το 99% της επιφάνειας του ηλιακού δίσκου κρύβεται πίσω από τη Σελήνη, το 1% έχει αρκετή ένταση για να προκαλέσει σοβαρή ζημιά στην όραση. Κιάλια και τηλεσκόπια δεν πρέπει να χρησιμοποιηθούν. Επίσης δεν θα πρέπει να χρησιμοποιούνται αυτοσχέδια μέσα, όπως καπνισμένο γυαλί, μαυρισμένο φωτογραφικό φιλμ, τυχαία γυαλιά ηλεκτροκόλλησης, CDs γιατί δεν παρέχουν την κατάλληλη προστασία. Οι υπεριώδεις και υπέρυθρες ακτίνες του ηλίου διαπερνούν αυτά τα υλικά, και είναι πολύ πιθανό να προκαλέσουν μόνιμες βλάβες στα μάτια ακόμη και με πολύ σύντομη παρατήρηση.

Ο ασφαλής τρόπος παρατήρησης γίνεται με τη χρήση ειδικού ηλιακού φίλτρου, συνήθως κατασκευασμένου από αργιλιούχο πολυεστέρα είναι ευρέως διαθέσιμο, και συμβαδίζει με με τα πρότυπα της Ευρωπαϊκής Κοινότητας φέροντας την σφραγίδα CE. Υπάρχουν και απλές κατασκευές γυαλιών ηλίου με χαρτονένιο σκελετό και κατάλληλο φίλτρο. Και σε αυτή την περίπτωση όμως θα πρέπει να δοθεί η απαραίτητη προσοχή: τα γυαλιά είναι πιθανόν να μην εφαρμόζουν καλά στα πρόσωπα όλων των παιδιών γιατί κυκλοφορούν σε μία μόνο διάσταση, ενώ επιφανειακές εκδορές των φίλτρων μπορεί να επιτρέψουν την διέλευση επικίνδυνης για τον οφθαλμό ακτινοβολίας. Ένα γυαλί ηλίου καλής ποιότητας με πολλαπλά φίλτρα ίσως εξασφαλίζει μεγαλύτερη προστασία από τα γυαλιά μιας χρήσης με χαρτονένιο σκελετό. Για την φωτογράφηση της έκλειψης επίσης απαιτείται ειδικό ηλιακό φίλτρο που μπορεί να προσαρμοστεί σε φωτογραφικούς φακούς. Για τη φωτογράφηση είναι απαραίτητη η χρήση τηλεφακού ώστε ο ήλιος να έχει αρκετά μεγάλη διάμετρο στο καρέ.

Ως εναλλακτική λύση της άμεσης παρατήρησης τέλος, προτείνεται και η παρατήρηση με προβολή. Ο απλούστερος τρόπος για να κάνετε κάτι τέτοιο είναι να φτιάξετε μια οπή μεγέθους 2 χιλιοστών σε μία χάρτινη επιφάνεια και να προβάλλετε το είδωλο του ήλιου σε μια δεύτερη επιφάνεια τοποθετημένη ένα μέτρο μακριά.

H έρευνα στην Ελλάδα στοιχειώνεται από πληθώρα προβλημάτων (πηγή Nature)

αντιγράφω/μεταφράζω από το τα νέα του Nature
http://www.nature.com/news/greek-science-haunted-by-hydra-of-problems-1.16661

Είναι εντυπωσιακό ότι, αν και το 2014 οι προϋπολογισμοί για τα ερευνητικά κέντρα και τα πανεπιστήμια στην Ελλάδα ήταν μόλις το ένα τρίτο του 2009, και οι μισθοί είχαν τεμαχιστεί περίπου κατά ένα τρίτο (ή ακόμα και στο μισό), η ποιότητα της έρευνας (όπως αυτή αξιολογείται μέσω των κριτηρίων αναφοράς - citations) έχει παραμείνει αμετάβλητη (βλ παρακάτω γραφήματα).

Το 2015 ξεκινά με ακόμα περισσότερες περικοπές - ακόμη και αν ο πολυαναμενόμενος νόμος για την έρευνα "προσπαθεί" να μεταρρυθμίσει το ερευνητικό περιβάλλον και να κάνει τα πανεπιστήμια πιο ανταγωνιστικά. Οι νέοι ερευνητές εγκαταλείπουν τη χώρα σε πρωτοφανή κύματα ενώ καταπνίγονται από την αυξανόμενη γραφειοκρατία.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα, το Πανεπιστήμιο Κρήτης βρίσκεται αντιμέτωπο με έναν προϋπολογισμό για το 2015 που είναι μόλις δύο φορές του λογαριασμού για το ηλεκτρικό ρεύματος του ιδρύματος για το 2014!!! Παρά το γεγονός αυτό, βρίσκεται 48ο στην λίστα του Times Higher Education 2014 με τα 100 κορυφαία πανεπιστήμια του κόσμου (που έχουν ιδρυθεί τα τελευταία 50 χρόνια).

_________________

Greek science haunted by hydra of problems

Leading researchers hang on despite austerity, but their Herculean efforts may not be enough.

• Alison Abbott

For chemical engineer Athanasios Konstandopoulos, it is as if all the myths of ancient Greece have come to life at once. The task of keeping up top-performing Greek labs such as his Aerosol and Particle Technology Laboratory (APTL) in Thessaloniki requires the strength of Hercules, he says, as well as the dogged persistence of Sisyphus, who was condemned for eternity to repeatedly roll a boulder up a hill and watch it roll down again.

Mortal power has so far maintained the scientific output of the APTL and other elite research centres in Greece, despite austerity measures imposed in the wake of the nation’s debt crisis in 2010. But five years on, with prolonged austerity pushing Greece into yet another political crisis, scientists are wondering how long that output can be kept up.

In 2014, budgets for research centres and universities in Greece were just one-quarter of their 2009 levels, and take-home salaries had been sliced by around one-third. This year begins with yet more cuts — even as the country implements a long-awaited law meant to reform the research landscape and make it more competitive. Qualified young professionals are leaving the country in unprecedented droves and researchers complain of being stifled by growing bureaucracy.

“The stress is building up for us,” says Nektarios Tavernarakis, director of the FORTH Institute of Molecular Biology and Biotechnology (IMBB) in Heraklion, Crete, which churns out high-impact papers.

Although the ‘troika’ of organizations behind the austerity measures — the European Commission, the European Central Bank and the International Monetary Fund — considers science fundamental to economic recovery, it did not exclude science from the austerity measures. However, it insisted that cuts be coupled to reforms aimed at rejuvenating the country’s generally lacklustre research and university systems.

In November, the law reforming research was passed, but it ended up being more conservative than researchers had hoped.

Its principle focus is on making it easier for scientists at universities and research centres to share facilities and to collaborate with industry, by removing bureaucratic obstacles. But researchers complain, for example, that the law did not create an independent grant agency to provide a source of regular support for basic research, akin to the US National Science Foundation or the UK research councils. Instead, Greek researchers depend almost entirely on external funders, such as the European Union, for grants.

Researchers also complain that they are subject to general public-sector rules for controlling public expenditure, even when that makes little sense. In one case that involved the centralization of payments within any public organization, the rules would have ended up costing the government money in grants lost. An appeal against those rules was successful. But the government then piled on extra bureaucracy: from January, researchers must report every expense higher than €1 (US$1.2) into a centralized online system. “The rules come at you like the Hydra,” says Konstandopoulos. “You expend energy cutting off one of those heads, then another one grows back in its place.”

Theodore Fortsakis, rector of the University of Athens, the country’s largest university, says that if his budget is not increased, he will have to close some departments or centres in the second semester, which begins next month. The University of Crete is faced with a 2015 budget that is barely twice the institution’s 2014 electricity bill. Despite this, it came 48th in the Times Higher Education 2014 rankings of the world’s top 100 universities under 50 years old, and 5th for natural science in Europe in 2014 according to the CWTS Leiden Ranking of universities’ scientific performance.

Researchers say that the poor conditions are making it ever harder to recruit talented young scientists, even when positions arise. Economist Lois Labrianidis of the University of Macedonia in Thessaloniki has quantified the alarming rate at which qualified professionals are leaving the country. He calculates that 150,000 Greek professionals, including scientists, physicians and engineers — more than 50% of whom have a PhD — now work in the rest of Europe and the United States. He says that the most qualified will not come back, and tens of thousands of others are actively seeking to leave.

Not everyone has lost faith. Neurobiologist Marios Chatzigeorgiou last year accepted a group-leader position that will move him from the luxury of the MRC Laboratory of Molecular Biology in Cambridge, UK, to the IMBB. The uncertainty, he admits, is very worrying. But he believes that the multi­disciplinary environ­ment in Crete — which has a concentration of research institutes with diverse focuses ranging from marine science to computing — will be exciting. There, the spirit of Athena, goddess of wisdom, is alive and well.